Od tego roku, wraz ze Stowarzyszeniem Lepsza Gmina Czerwonak, zapraszamy wszystkich do akcji wyszukiwania drzew pomnikowych na terenie Kasztelanii Ostrowskiej oraz gminy Czerwonak. Jest to wyzwanie dla miłośników włóczęgi po zapomnianych zakątkach ale i dla miłośników odkrywania naszego regionu. Może to być ekscytująca i wciągająca przygoda a przy okazji edukacja, ćwicząca w nas zmysł obserwacji. Jedno jest pewne: jeśli zdecydujesz się przyłączyć do akcji to nigdy już nie będziesz patrzył na drzewa tak jak przedtem.
Tak naprawdę każdy z Was może samodzielnie zgłosić gminom propozycje ustanowienia nowego pomnika przyrody. Teoretycznie nie jest to nic trudnego. Wystarczy wysłać pismo z uzasadnieniem, załączyć zdjęcie, dokonać pomiaru, wskazać dokładną lokalizację i jeśli to możliwe dostarczyć pisemną zgodę właściciela terenu. W praktyce jednak mało kto zadaje sobie trudu aby tego dokonać.
I tu z pomocą przychodzimy my! Od tego roku, wystarczy nadesłać do nas zgłoszenie – nadesłać zdjęcie, wskazać lokalizację i kilka informacji, jak: gatunek drzewa, jego obwód itp. Drzewo powinno rosnąć na obszarze Kasztelanii Ostrowskiej, ewentualnie w okolicy, do maksymalnie 10 km od jej granic (mapkę regionu znajdziecie m.in. na samym dole tego tekstu) lub na terenie gminy Czerwonak. Każde zgłoszenie zostanie przez nas zweryfikowane i to my bierzemy na siebie ciężar ustalenia właściciela gruntu, skontaktowania się z nim, uzyskania zgody i napisania wniosku o utworzenie nowego pomnika przyrody. W przypadku obiektów z terenu gminy Czerwonak ciężar ten spoczywać będzie na barkach Stowarzyszenia Lepsza Gmina Czerwonak. Oczywiście wszelka pomoc np. przy ustalaniu właściciela drzewa mile widziana! Można zgłaszać także inne twory natury, jak: głazy, źródła czy jary (sposoby zgłaszania – patrz poniżej).
Dla potrzeb akcji postanowiliśmy zaprosić także członków Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego. Zostanie powołana specjalna komisja konkursowa, która spośród zgłoszeń wyłoni pulę najbardziej wartościowych drzew. Konieczność ograniczenia liczby drzew wynika z nakładu pracy, jaką będziemy musieli wykonać aby ustalić wszystkie fakty na temat drzew-kandydatów i uzyskać zgody właścicieli gruntów. Zamknięcie I etapu akcji nastąpi wraz z końcem września. Drzewa które nie zmieszczą się w I puli drzew, automatycznie przechodzą do kolejnego etapu – nie będzie trzeba ich ponownie zgłaszać. Punktem kulminacyjnym będzie 10 października – Międzynarodowy Dzień Drzewa. W tym dniu planujemy ogłoszenie wyników akcji i podanie do wiadomości, które ze zgłoszonych drzew będą wnioskowane do objęcia ochroną pomnikową. W dniu tym planujemy także wycieczkę i warsztaty z udziałem członków Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego. Gdy tylko zakończą się niezbędne procedury i formalnie zostaną ustanowione nowe pomniki przyrody, poinformujemy o tym na naszej stronie internetowej oraz na Facebook’u. W tej chwili planujemy powtarzać taką akcję przez kilka kolejnych lat, zatem drzewa będzie można zgłaszać nam przez cały czas.
Jakie kryteria powinny spełniać nowe obiekty?
Najogólniej mówiąc, pomnikami przyrody powinny być wyjątkowe z jakichś względów twory przyrody. Albo wyjątkowych rozmiarów, albo kształtu, albo z unikatową historią. Jeżeli mamy np. drzewo o unikatowym kształcie, mocno wyróżniające się w krajobrazie, powszechnie zwracające na siebie uwagę to nie musimy się przejmować, że nie spełnia kryteriów wymiarowych.
Poniżej cytujemy fragment ustawy – Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, dotyczący pomników przyrody, definiujący czym są:
„Art. 40. 1. Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.
2. Na terenach niezabudowanych, jeżeli nie stanowi to zagrożenia dla ludzi lub mienia, drzewa stanowiące pomniki przyrody podlegają ochronie aż do ich samoistnego, całkowitego rozpadu.
3. Minister właściwy do spraw środowiska określi, w drodze rozporządzenia, kryteria uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody, kierując się potrzebą ochrony drzew i krzewów ze względu na ich wielkość, wiek, pokrój i znaczenie historyczne, a odnośnie tworów przyrody nieożywionej – ze względu na ich znaczenie naukowe, estetyczne i krajobrazowe.”
Obecnie obowiązują kryteria określone przez ministra w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody:
„§ 1. Kryteriami uznawania drzew za pomniki przyrody są:
1) obwód pnia nie mniejszy niż minimalny obwód pnia drzewa mierzony na wysokości 130 cm dla poszczególnych rodzajów i gatunków drzew, określony w załączniku do rozporządzenia, lub
2) wyróżnianie się wśród innych drzew tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na obwód pnia, wysokość, szerokość korony, wiek, występowanie w skupiskach, w tym w alejach lub szpalerach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe.
§ 2. Kryterium uznawania krzewów za pomniki przyrody jest wyróżnianie się wśród innych krzewów tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na wysokość, szerokość, wiek, występowanie w skupiskach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe.
§ 3. 1. Kryterium uznawania tworów przyrody nieożywionej za pomniki przyrody jest wyróżnianie się w skali kraju, województwa lub gminy wśród innych tworów przyrody nieożywionej tego samego typu ze względu na:
1) intensywność i formę koncentracji wypływu wody, właściwości fizykochemiczne wód, w tym występowanie wód mineralnych, lub zlokalizowanie wśród innych form geomorfologicznych – w przypadku źródeł;
2) wysokość – w przypadku wodospadów;
3) intensywność i formę koncentracji wypływu wody, otoczenie charakterystycznymi utworami skalnymi powstałymi z wytrącania się minerałów z wypływających wód lub zlokalizowanie wśród innych form geomorfologicznych – w przypadku wywierzysk;
4) skład petrograficzny – w przypadku skałek;
5) profil lub inne cechy geomorfologiczne – w przypadku jarów;
6) rozmiar, skład petrograficzny lub inne cechy geologiczne – w przypadku głazów narzutowych;
7) długość korytarzy, wielkość deniwelacji, występowanie innych form geomorfologicznych, w tym form krasowych – w przypadku jaskiń.
2. Kryterium uznawania tworów przyrody nieożywionej za pomniki przyrody może być także wyróżnianie się w skali kraju, województwa lub gminy wśród innych tworów przyrody nieożywionej tego samego typu, ze względu na wielkość, inne cechy morfologiczne lub strukturalne, występowanie w skupiskach, reprezentatywność, unikatowość, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne, krajobrazowe lub estetyczne.”
A oto tabela minimalnych obwodów pni dla poszczególnych gatunków drzew, stanowiąca Załącznik do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r.:
Lp. | Rodzaj/gatunek drzewa | Minimalny obwód pnia drzewa mierzony w centymetrach |
1 | bez koralowy, cis pospolity, jałowiec pospolity, kruszyna pospolita, rokitnik zwyczajny, szakłak pospolity, trzmielina | 50 |
2 | bez czarny, cyprysik, czeremcha zwyczajna, czereśnia, głóg, jabłoń, jarząb pospolity, jarząb szwedzki, leszczyna pospolita, | 100 |
3 | grusza, klon polny, magnolia drzewiasta, | 150 |
4 | brzoza brodawkowata, brzoza omszona, choina, grab zwyczajny, olsza szara, orzech, sosna wejmutka, topola osika, tulipanowiec, wiąz górski, wiąz polny, wiąz szypułkowy, wierzba pięciopręcikowa | 200 |
5 | daglezja, iglicznia, jesion wyniosły, jodła | 250 |
6 | buk zwyczajny, dąb bezszypułkowy, dąb szypułkowy, lipa, platan, topola biała, wierzba biała, wierzba krucha | 300 |
7 | inne gatunki topoli niż wymienione w lp. 4 i 6 | 350 |
1) Jeżeli drzewo na wysokości 130 cm posiada kilka pni – za obwód pnia drzewa przyjmuje się sumę obwodu pnia o największym obwodzie oraz połowy obwodów pozostałych pni.
Jak widać powyżej, pomnikiem przyrody teoretycznie może być drzewo lub krzew w zasadzie dowolnego gatunku, nie tylko dęby i lipy. Ale z drugiej strony, gatunki krótkowieczne, jeżeli już osiągną nietypowe, okazałe rozmiary, najprawdopodobniej w krótkim czasie obumrą i dlatego bardzo rzadko zostają pomnikami przyrody.
Kto ustanawia pomnik przyrody?
Obecnie utworzenie pomnika przyrody leży wyłącznie w kompetencji rady gminy, która powołuje tę formę ochrony w drodze uchwały. Może to się odbyć z jej własnej inicjatywy bądź na wniosek obywatela lub stowarzyszenia. Projekt uchwały podlega uzgodnieniu z Regionalną Dyrekcją Ochrony Środowiska, co nieco wydłuża cały proces.
Jak można dołączyć do akcji?
Każdy może dołączyć. Wystarczy, że prześlecie nam informację na temat jakiegoś drzewa (ew. innego obiektu), które Waszym zdaniem kwalifikuje się do ochrony pomnikowej.
Informacja ta powinna zawierać takie dane jak:
– imię i nazwisko zgłaszającego,
– dane kontaktowe (telefon lub e-mail, ewentualnie adres do korespondencji),
– gatunek drzewa (jeżeli jesteś pewien, lub wydaje Ci się – czasem jest to niełatwe i nie ma się czego wstydzić. Pomożemy!) lub rodzaj skały, itp.
– uzasadnienie wyboru obiektu (okazałe rozmiary, nietypowy kształt lub położenie, wyjątkowa historia itd.)
– obwód pnia (na wysokości 1,3 m), obwód głazu, ew. inne parametry, np. wysokość
– lokalizację obiektu (opisowo, własnymi słowami. Dobrze jest podać współrzędne GPS, lub załączyć mapkę sytuacyjną),
– propozycję nazwy obiektu (nieobowiązkowo)
– zdjęcie obiektu (najlepiej kilka – z różnych stron i z różnej odległości lub jedno – portretowe),
Powyższe informacje można nam przesłać w dowolny sposób:
1. przez formularz zgłoszenia wyjątkowego drzewa do Bazy Danych o Regionie (preferowana forma) – formularz jest wspólny dla obszaru Kasztelanii Ostrowskiej i gminy Czerwonak
2. przez e-mail: przyroda.kasztelaniaostrowska@gmail.com
2. przez Facebook-a (Przyroda i krajobraz Kasztelanii Ostrowskiej)
3. pocztą (Lednogóra 15, 62-261 Lednogóra – z dopiskiem „zróbmy sobie pomnik”)
4. telefonicznie (SMS-em): 782 350 829 – Piotr Fonfara
5. ustnie w trakcie jakiegoś spotkania, wycieczki, itp.
Jak sprawdzić, czy drzewo jest pomnikiem przyrody?
Teoretycznie każdy nowo utworzony pomnik przyrody powinien w krótkim czasie trafić do bazy Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody (https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/), a jego położenie powinno być widoczne w Geoserwisie, na stronie internetowej Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (GDOŚ) (https://geoserwis.gdos.gov.pl/mapy/). Korzystając z wyszukiwarki CRFOP pamiętajmy, że drzewo może być pomnikiem przyrody jako drzewo pojedyncze lub jako element grupy drzew. Jeżeli drzewa tam nie znajdziemy, to mamy prawo przypuszczać, że nasze drzewo, nawet jeśli ma tabliczkę na pniu, oficjalnie nie jest pomnikiem przyrody, choć mogło nim być w przeszłości. Możliwe też, że po prostu gmina jeszcze nie dopełniła wszystkich formalności i dlatego drzewa nie ma jeszcze w centralnej bazie. Warto próbować uzyskać informację w gminie lub po prostu zgłosić drzewo w naszej akcji a my tą sprawę wyjaśnimy.
Jak zmierzyć obwód drzewa?
W praktyce napotkamy sporo komplikacji przy zmierzeniu drzewa: narośla na pniu, gałęzie wyrastające na wysokości pomiaru, pnie o nietypowych kształtach, drzewa wielopienne, zrosty kilku pni (czasami nawet różnych gatunków!), znaczne napływy korzeniowe, nisko osadzona korona, pnie mocno pochylone lub rosnące na stromych zboczach. Czasem naprawdę nie wiadomo jak drzewo zmierzyć a co człowiek to inny pomysł. I inny wynik pomiaru… Nie trzeba się tym zrażać. Takie trudności mogą przecież świadczyć o tym, że mamy do czynienia z drzewem wyjątkowym!
Generalną zasadą jest aby mierzyć obwód odmierzając 1,3 m w najwyższym punkcie terenu wokół podstawy drzewa i dążyć do uzyskania jak najmniejszego obwodu pnia aby sztucznie nie wyolbrzymiać drzewa. W przypadku drzew pochyłych, wysokość pomiaru należy odmierzyć w linii równoległej do osi pnia. Taśmę mierniczą należy prowadzić dookoła pnia, prostopadle do jego osi, aby nie zawyżać pomiaru. Należy pamiętać o zasadzie, że jeżeli drzewo na wysokości 130 cm posiada kilka pni – za obwód pnia drzewa przyjmuje się sumę obwodu pnia o największym obwodzie oraz połowy obwodów pozostałych pni. W niektórych przypadkach, np. gdy drzewo jest nisko rozgałęzione ale pnie nie rozdzielają się poniżej 1,3 m, po prostu należy zmierzyć drzewo na innej wysokości, najlepiej poniżej standardowej wysokości, podając wysokość pomiaru i uzasadnienie. W bardzo nietypowych przypadkach naprawdę pomiar nie jest najważniejszy ale zawsze można liczyć na naszą pomoc!
Czy można ustanowić pomnik przyrody na prywatnym gruncie?
Zgoda właściciela terenu, na którym rośnie drzewo nie jest warunkiem koniecznym, jednakże ustanawianie pomnika przyrody wbrew woli właściciela odbywa się bardzo rzadko i zazwyczaj po prostu nie ma sensu, chyba, że właściciel zgadza się odsprzedać część gruntu. W przeciwnym razie wiąże się to z żądaniem odszkodowania i sprawa zaczyna być nieprzyjemna.
Jakie ograniczenia i niedogodności dla właściciela gruntu wiążą się z ustanowieniem pomnika przyrody?
Ograniczenia w dysponowaniu własnym gruntem wynikają z zakazów obowiązujących w stosunku do pomników przyrody, które są wymienione w Art. 45. ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Trzeba się z nimi uważnie zapoznać zanim się podejmie decyzję i podpisze zgodę na ustanowienie pomnika przyrody na swojej działce:
„1. W stosunku do pomnika przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego lub zespołu przyrodniczo-krajobrazowego mogą być wprowadzone następujące zakazy:
1) niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru;
2) wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, z wyjątkiem prac związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym lub przeciwpowodziowym albo budową, odbudową, utrzymywaniem, remontem lub naprawą urządzeń wodnych;
3) uszkadzania i zanieczyszczania gleby;
4) dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;
5) likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników wodnych, starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;
6) wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia użytkowanych gruntów rolnych;
7) zmiany sposobu użytkowania ziemi;
8) wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i bursztynu;
9) umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, legowisk zwierzęcych oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynności związanych z racjonalną gospodarką rolną, leśną, rybacką i łowiecką;
10) zbioru, niszczenia, uszkadzania roślin i grzybów na obszarach użytków ekologicznych, utworzonych w celu ochrony stanowisk, siedlisk lub ostoi roślin i grzybów chronionych;
11) umieszczania tablic reklamowych.
2. Zakazy, o których mowa w ust. 1, nie dotyczą:
1) prac wykonywanych na potrzeby ochrony przyrody po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody;
2) realizacji inwestycji celu publicznego w przypadku braku rozwiązań alternatywnych, po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody;
3) zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa;
4) likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzenia akcji ratowniczych.
3. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się do inwestycji strategicznych określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 103a ust. 2 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko.”
Na naszej stronie ukazał się już artykuł opisujący istniejące obecnie najciekawsze i najpiękniejsze pomniki przyrody Kasztelanii Ostrowskiej. Zachęcamy do lektury artykułu!
https://kasztelaniaostrowska.com.pl/artykuly/przyrodnicze/pomniki-przyrody-kasztelanii-ostrowskiej/
A poniżej przedstawiamy mapkę regionu Kasztelanii Ostrowskiej – obszar poszukiwań pomnikowych drzew. Będziemy przyjmować także zgłoszenia cennych drzew z terenów sąsiednich, jednak w granicach zdrowego rozsądku – chcemy skupić się głównie na naszym regionie! Wyjątkiem jest oczywiście gmina Czerwonak, skąd informacje zostaną przekazane naszemu partnerowi – Stowarzyszeniu Lepsza Gmina Czerwonak.
